این موسیقی، برخلاف رسانه‌های رسمی که یا سانسور می‌شوند یا به ابزار پروپاگاندا تبدیل می‌شوند، هیچ نیازی به مجوز ندارد، هیچ بودجهٔ دولتی نمی‌خواهد و هیچ سازمانی پشتش نیست. فقط یک گوشی، یک لپ‌تاپ، یک میکروفون معمولی و یک خشم انباشته‌شده کافی است تا یک ترک ساخته شود و در عرض چند ساعت میلیون‌ها بار شنیده شود. این دقیقاً همان چیزی است که رپ اجتماعی را برای حاکمیت خطرناک‌ترین رسانهٔ تاریخ معاصر ایران کرده است.

ریشه‌ها: از برانکس نیویورک تا تهران‌پارس و حاشیه‌های ایران

رپ در اصل موسیقی محله‌های فقیرنشین آمریکا بود. محله‌هایی که پلیس در آن‌ها مثل شکارچی رفتار می‌کرد، مدرسه عملاً وجود نداشت، و جامعه به جوانان سیاه‌پوست و لاتین می‌گفت: “تو هیچ آینده‌ای نداری”. توپاک شاکور، بیگی، پابلیک انمی، ان.دابلیو.ای و بعدتر کندریک لامار، جی کوول و کندریک همین حس “من دیده نمی‌شوم، پس فریاد می‌زنم” را به جهان صادر کردند. رپ برای آن‌ها ابزار بقا بود، ابزار هویت‌بخشی بود، ابزار جنگ با سیستم بود.

در ایران، رپ اوایل دههٔ ۸۰ شمسی وارد شد. اول فقط کپی‌برداری ساده بود: بیت‌های آمریکایی، رپ‌خوانی فارسی روی آن‌ها، حرف زدن از عشق و ماشین و پز دادن. اما خیلی زود، جوانانی آمدند که گفتند “ما هم درد داریم، ما هم حاشیه‌نشینیم، ما هم دیده نمی‌شویم”. هیچکس (سروش لشکری) را همه “پدر رپ فارسی” می‌نامند، اما واقعیت این است که پیش از او هم کسانی مثل رضا پیشرو، شاهین نجفی، مهدی مقدم (مهدی مومن)، گروه‌های زیرزمینی مثل زدبازی و… فعال بودند.

آن چیزی که هیچکس را متمایز کرد، این بود که او اولین بار به زبان “اینجا” حرف زد. از تهران‌پارس، از اعتیاد دوستانش، از فشار خانواده، از تنهایی نسل خودش، از حس “ما نسل سوخته‌ایم”. ترک “جنگ جنگ تا پیروزی” (۱۳۸۵) نقطهٔ عطف واقعی رپ فارسی بود. هیچکس در این ترک برای اولین بار مستقیماً خطاب به حاکمیت گفت: “اینجا جنگه، جنگ جنگ تا پیروزی”. این جمله نه فقط شعار شد، که تبدیل به ایدئولوژی یک نسل شد. ایدئولوژی‌ای که می‌گفت: ما حق داریم عصبانی باشیم، ما حق داریم فریاد بزنیم، ما حق داریم بجنگیم.

دو راهی مرگبار از ابتدا: اجتماعی یا تجاری؟

رپ فارسی از همان ابتدا دو راه پیش روی خودش داشت: راه درد و واقعیت، یا راه پول و شهرت. یاس، هیچکس، پیشرو، بهرام، سهراب، حصین و بعداً شایع و توماج راه اول را رفتند. راهی که می‌دانستند آخرش یا زندان است یا تبعید یا مرگ.

یاس (یاسر بختیاری) با “سرباز وطن” (۱۳۸۹) و در اوج جنبش سبز نشان داد که رپ می‌تواند همزمان ملی‌گرا، اجتماعی و اعتراضی باشد. یاس اولین رپری بود که مجوز رسمی گرفت، و همین باعث شد خیلی‌ها او را “سازش‌کار” بدانند. اما یاس هیچ‌گاه از خط قرمزهای خودش عقب ننشست. او فقط راه دیگری انتخاب کرد: حرف زدن در چارچوب، اما همچنان تیز و دردناک. ترک‌هایی مثل “باید بجنگیم”، “این روزا”، “چراغ قرمز” و به‌خصوص “سرباز وطن ۲” هنوز هم از مهم‌ترین آثار رپ اجتماعی هستند.

در مقابل، کسانی مثل بهزاد لیتو، پوتک، خلسه، ویناک و… راه تجاری را رفتند. راهی که پول زیاد دارد، فالوور زیاد دارد، اما هزینه‌اش سکوت در برابر ظلم است. امروز رپ تجاری ایرانی پر است از “بنزی سوارم، دخترای خوشگل دورم، شب تا صبح پارتی”، در حالی که رپ اجتماعی یا ممنوع‌الفعالیت است یا خواننده‌اش در زندان یا تبعید است.

نسل دوم: خشم سازمان‌یافته‌تر، تحلیل عمیق‌تر

از حدود سال ۱۳۹۵ به بعد، نسل جدیدی آمد که دیگر فقط نمی‌گفت “جامعه بده”، بلکه دقیقاً می‌گفت “چرا بده، چه کسی مقصره، و راه‌حل چیه”.

شایع (محمدرضا شایع) با آلبوم “فقر روانی” (۱۳۹۶) یکی از عمیق‌ترین آثار رپ فارسی را ساخت. او برای اولین بار از مفهوم “فقر روانی” حرف زد: اینکه فقر فقط پول نیست، فقر یعنی نداشتن امید، نداشتن آینده، نداشتن حتی حق خیال‌پردازی. شایع در ترک “برای” (همراه مهرداد هیددن) که سرود اعتراضات ۹۸ شد، گفت: “برای حقش که کشته شد، برای خواهرش که کتک خورد، برای همه چی که از دست رفت…”. شایع تا سال ۱۴۰۴ همچنان فعال بود، حتی خبرهایی از گرفتن مجوز و احتمال برگزاری کنسرت رسمی آمد، اما هنوز هم ترک‌های زیرزمینی‌اش تیزتر از همیشه است.

سهراب MJ با آلبوم “قطب شمال” و ترک‌هایی مثل “آدم”، “مریض”، “اتوبوس زندگی” روان‌شناسی نسل Z ایرانی را ترسیم کرد. او گفت: “ما آدماییم که تو مترو به هم نگاه نمی‌کنیم، چون همدیگه رو درک می‌کنیم، چون همه‌مون داریم می‌میریم”. سهراب یکی از معدود رپرهایی است که هم در ایران فعال مانده و هم هنوز خط قرمزها را رعایت نمی‌کند.

حصین با ترک‌هایی مثل “اتوبوس”، “ماتریکس”، “بن بست” از حس “زندگی در شبیه‌سازی” حرف زد. اینکه ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که همه‌چیز نمایشی است، عدالت نمایشی، آزادی نمایشی، حتی اعتراض هم گاهی نمایشی می‌شود. حصین بعد از مهاجرت به ترکیه همچنان یکی از فعال‌ترین رپرهای اعتراضی است.

بهرام با آلبوم “۲۴ ساعت” و ترک “خط قرمز” یکی از سیاسی‌ترین رپرهای تاریخ ایران است. او اولین بار مستقیماً از “اعدام”، “تجاوز در زندان” و “فساد سیستماتیک” حرف زد. بهرام سال‌هاست در تبعید زندگی می‌کند اما هنوز هم هر سال یک ترک جدید منتشر می‌کند.

رضا پیشرو با ترک‌هایی مثل “نه به جمهوری اسلامی” (اعتراضات ۹۶) و “وطن‌فروش” همچنان یکی از تندترین رپرهای نسل اول است. پیشرو یکی از معدود رپرهایی است که هیچ‌گاه سازش نکرد و هنوز هم در تبعید فعال است.

توماج صالحی: نماد نسل کشته‌شده و زنده‌شده

توماج صالحی فقط یک رپر نیست. او تبدیل به یک پدیده شد. پدیده‌ای که نشان داد رپ اجتماعی دیگر فقط موسیقی نیست؛ جنگ واقعی است.

توماج از شاهین‌شهر اصفهان شروع کرد. کارگر کارخانه بود، زندگی معمولی داشت، اما وقتی اعتراضات ۱۴۰۱ شروع شد، او تصمیم گرفت فقط رپر نباشد، سرباز باشد. ترک‌های “سوراخ موش بخر” (۱۴۰۰)، “نورمال”، “فال”، “جنگ جنگ تا پیروزی ۲” (پاسخ مستقیم به هیچکس)، “راه بنداز” و به‌خصوص “موش کوپن” او را به پرچمدار اعتراضات تبدیل کرد.

توماج اولین رپری بود که بدون کنایه، نام مقامات را آورد، شعارهای خیابانی را به رپ تبدیل کرد و گفت: “من اگر بمیرم، حداقل با صداقت مرده‌ام”. او در مهر ۱۴۰۱ وقتی اعتراضات “زن، زندگی، آزادی” شروع شد، ترک “راه بنداز” را منتشر کرد که در خیابان‌ها سرود شد.

توماج چندین بار بازداشت شد، شکنجه شد، دندان‌هایش را شکستند، چشمش آسیب دید، اما هر بار که آزاد شد، تندتر از قبل رپ خواند. در اردیبهشت ۱۴۰۳ حکم اعدامش صادر شد و جهان به لرزه درآمد. سازمان ملل، عفو بین‌الملل، دولت‌های غربی، سلبریتی‌های جهانی همه برای او کمپین راه انداختند. در نهایت دیوان عالی کشور حکم را نقض کرد و به حبس تبدیل کرد. توماج در آذر ۱۴۰۳ پس از گذراندن یک سال حبس آزاد شد، اما فقط چند ماه بعد، در خرداد ۱۴۰۴ دوباره در جزیره کیش بازداشت شد. تا آبان ۱۴۰۴ (نوامبر ۲۰۲۵) وضعیت او همچنان نامعلوم است، اما صدای او هنوز در خیابان‌ها می‌پیچد.

توماج نشان داد که رپ اجتماعی دیگر فقط همراه اعتراض نیست؛ خودش آغازگر اعتراض است.

زنان در رپ اجتماعی: صدای دوبار سرکوب‌شده

در جامعه‌ای که صدای زن به‌خودی‌خود جرم است، رپ زنان ایرانی یک معجزهٔ واقعی است. سالومه، شیدا، نازیلا، فرناز اواچ، Justina، ارک، شریعه و… نشان دادند که زنان نه فقط می‌توانند رپ بخوانند، بلکه می‌توانند خشن‌ترین، تیزترین و دردناک‌ترین اعتراضات را بیان کنند.

Justina با ترک “می‌جنگم” (۱۴۰۱) یکی از قوی‌ترین آثار فمینیستی رپ فارسی را ساخت. او با صدای تغییر یافته گفت: “من زنم، پس یعنی از اول تو جنگم”. ارک با ترک “باربی” و “دختر ایرونی” مستقیماً به حجاب اجباری و فرهنگ مردسالار حمله کرد. شریعه با ترک “انقلاب” یکی از سرودهای اصلی اعتراضات ۱۴۰۱ شد.

این زنان نه فقط با حکومت می‌جنگند، بلکه با فرهنگ پدرسالار جامعه هم می‌جنگند. دوبار سرکوب می‌شوند، اما دوبار بلندتر فریاد می‌زنند.

موضوعات اصلی رپ اجتماعی ایرانی (با جزئیات بیشتر)

رپ اجتماعی ایرانی روی محورهای زیر می‌چرخد و هر سال عمیق‌تر می‌شود:

1. فقر و فاصلهٔ طبقاتی شایع: “بابام کارگره، عموم کارگره، همه کارگرن، ولی هیچی ندارن” توماج: “یه عده عمارت دارن، یه عده زیر خط فقر، ولی می‌گن تقصیر تحریمه”
2. فساد و رانت بهرام: “اینا با دزدی مملکت رو ساختن، بعد می‌گن چرا جوونارو نمی‌تونیم بسازیم” توماج: “سوراخ موش بخر، عمارت بساز، بعد بگو تقصیر مردمِ بدبخته”
3. سرکوب، زندان و شکنجه پیشرو: “اینجا هر کی حرف بزنه، می‌ره اوین، بعد می‌گن چرا ساکتی؟” سهراب: “تو این مملکت حتی فکر کردن هم جرمه”
4. مهاجرت، مغزفراری و ناامیدی حصین: “همه دارن میرن، منم می‌رم، ولی کجا برم که دلم اینجا نباشه؟” شایع: “اینجا جوونا یا معتادن یا افسرده یا دارن چمدون می‌بندن”
5. اعتیاد، خودکشی و سلامت روان سهراب MJ: “تو این شهر همه یا قرص می‌خورن یا سیگار یا هر دو” حصین: “ما نسل پروزاک و متادونیم”
6. حقوق زنان، حجاب اجباری و زن‌کشی Justina: “حجاب اجباری یعنی تجاوز قانونی” توماج: “مرگ بر ستمگر، چه شاه باشه چه رهبر” (همین جمله باعث حکم اعدامش شد)
7. جنگ، تحریم و سربازان فراموش‌شده یاس: “سرباز وطن، ولی وطن داره منو می‌کشه” هیچکس: “ما سربازای وطنیم، ولی وطن ما رو کشت”
8. محیط زیست، آب، خشکسالی شایع و پیشرو در ترک‌های جدیدتر به فاجعهٔ زیست‌محیطی هم پرداختند: “زاینده‌رود خشک شد، اما عمامه‌ها هنوز خیس عرق دروغه”
9. فیلترینگ، اینترنت و کنترل اطلاعات توماج: “اینترنت رو قطع کردن که صدای ما قطع بشه، اما ما تو تاریکی هم فریاد می‌زنیم”

چرا رپ اجتماعی این‌قدر خطرناک است؟ (تحلیل عمیق‌تر)

دلیلش بسیار ساده اما وحشتناک است:

• کاملاً غیرقابل کنترل است (با یک گوشی ساخته می‌شود)
• زبانش زبان واقعی جوانان است (نه زبان رسمی، نه زبان روشنفکری متملق)
• سریع‌تر از هر رسانه‌ای پخش می‌شود (در چند ساعت میلیون‌ها بازدید)
• نمی‌توان سانسورش کرد (چون از اول بدون مجوز است)
• نمی‌توان خریدش کرد (چون درد واقعی را نمی‌شود با پول خرید)
• نمی‌توان ترساندش (چون خیلی‌هایش دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند)

به همین دلیل از سال ۱۴۰۰ به بعد سرکوب رپرها سیستماتیک شد: توماج صالحی (چندین بار زندان و حکم اعدام)، سامان یاسین (هنوز در زندان روانی)، شریار (زندان)، امیر تتلو (که مسیرش عوض شد اما او هم زندان رفت)، بهزاد لیتو (به خاطر یک استوری بازداشت شد)، و حتی رپرهای کوچک‌تر در شهرستان‌ها.

تأثیر رپ اجتماعی بر اعتراضات خیابانی (مستند و دقیق)

• اعتراضات ۹۶: ترک “نه به جمهوری اسلامی” رضا پیشرو
• اعتراضات ۹۸: ترک “برای” شایع و هیددن سرود اصلی شد
• اعتراضات ۱۴۰۱: ترک‌های توماج (“راه بنداز”، “موش کوپن”)، شایع، ارک، Justina، پیشرو به صورت زنده در خیابان‌ها پخش می‌شد
• اعتراضات پراکنده ۱۴۰۲-۱۴۰۴: ترک‌های جدید گیرشا، کچی بیتز، رایان، ویناک (نسخه اعتراضی) همچنان سرود هستند

رپ اجتماعی دیگر فقط همراه نیست؛ خودش موتور محرک است.

نسل جدیدتر (۱۴۰۲-۱۴۰۴): حتی بی‌پرواتر

نسل جدید (گیرشا، کچی بیتز، رایان، ویناک اعتراضی، خلوت، پوریا پوتک نسخه قدیمی، و…) حتی کنایه هم نمی‌زنند. مستقیم می‌گویند “مرگ بر خامنه‌ای”، “مرگ بر جمهوری اسلامی”، “تفنگ بردارید”. این نسل دیگر امیدی به اصلاح ندارد. فقط انقلاب می‌خواهد.

در خارج از کشور هم رپرهای مهاجر (چنگیز، بهرام، زدبازی که برگشتند، حصین، سهراب، شایع، پیشرو) صدای داخل را تقویت می‌کنند. آن‌ها دیگر هیچ خط قرمزی ندارند.

آیندهٔ رپ اجتماعی ایرانی

تا آبان ۱۴۰۴ (نوامبر ۲۰۲۵) رپ اجتماعی زنده‌تر از همیشه است. سرکوب شدیدتر شده، اما خلاقیت هم بیشتر. رپرها حالا با صدای تغییر یافته، با هوش مصنوعی، با روش‌های جدید دور زدن فیلترینگ کار می‌کنند.

رپ اجتماعی ایرانی امروز بزرگ‌ترین جنبش اعتراضی فرهنگی تاریخ معاصر ایران است. این جنبش نه رهبر دارد، نه سازمان، نه بودجه، اما میلیون‌ها سرباز دارد. سربازانی که هر کدام یک استودیو در جیب‌شان است و یک میکروفون در گلوی‌شان.

تا وقتی جوان ایرانی درد دارد، رپ اجتماعی زنده است. تا وقتی جوان ایرانی امید ندارد، رپ اجتماعی فریاد می‌زند. تا وقتی ایران آزاد نشود، رپ اجتماعی جنگ است.

جنگ جنگ تا پیروزی.